Avelaíña (velairiña, matacandís)

Temos no noso dicionario o termo avelaíño mais en feminino ten unha acepción que nos interesa moito para o noso traballo.

matacandis
Fonte da imaxe: Galipedia

Avalíña, velairiña ou matacandís:

Bolboreta nocturna da suborde dos heteróceros, de corpo arredondado e piloso, ás longas e estreitas, voo rápido e da que existen diversas especies.

A influencia da luz nos insectos é tal que hasta no dicionario da Real Academia Galega aparecen os seguintes exemplos de uso:

Dúas avelaíñas voaban sen cesar arredor do farol. 
Arredor do farol había varios matacandís. 

Cómpre ter en conta a vida nocturna para decidir como iluminar a noite, senón animais coma este ou os vagalumes (lucecús) acabarán desaparecendo e con eles estas belas palabras da nosa lingua.

Melatonina

Cando falamos de contaminación luminosa e seres vivos, incluida a saúde dos seres humanos, nombramos moito á melatonina, que é unha hormona que o noso corpo segrega cando non recibimos luz. Aquí unha explicación moi breve do que é este composto.

Esta hormona é responsable de regular e controlar moitos procesos biolóxicos do noso organismo, ademais de que é a encargada de sincronizar o noso reloxo interno. Por exemplo, nalgúns mamíferos a melatonina influe no inicio e fin do período de reprodución, no inicio da hibernación e outras actividades estacionais. Por suposto grazas á melatonina o corpo sabe que é de noite e prepárase para durmir e a ausencia mantén aos nosos sentidos en alerta e atentos para facer os nosos labores diurnos.

melatonina-mecanismo
A luz provoca a secreción de melatonina que se transporta por todo o corpo sincronizando as nosas funcións biolóxicas co ciclo día-noite. Fonte da imaxe.

En estudos recentes demostrouse que a melatonina é capaz de influír na ralentización da evolución de certo tipo de cancros e, incluso, parece que o defecto de melatonina no organismo durante longos períodos de tempo ten consecuencias sobre todo nos cancros de mama e próstata.

A secreción de melatonina non se produce cando un ser vivo está exposto a luz similar á do sol, que ten moito de luz azul e pouco de vermella e outras cores (rangos espectrais é o termo máis técnico) e se produce na ausencia de luz con compoñente azul. Polo tanto, permanecer de día en lugares pechados iluminados con luz artificial sen compoñente azul envía unha mensaxe ao organismo de que non é de día ou de que estamos próximos á noite, mentres que permanecer exposto á luz durante a noite fai entender ao noso corpo que non toca durmir. Ámblas dúas situacións teñen efectos perxudiciais para o noso organismo e no estado de ánimo.

Contaminación luminosa e evolución

Grazas á Rede Española de Estudos sobre Contaminación Luminosa (REECL) coñecimos a recente publicación do artigo ‘Reduced flight-to-light behaviour of moth populations exposed to long-term urban light pollution‘ (As bolboretas nocturnas mudan o seu comportamento de voo cara a luz tras estar expostas á luz urbana por longo tempo).

bolboreta_nocturna_baixo_mino
Bolboreta nocturna do Baixo Miño. Fonte: Anabam

O investigador da REECL Joaquín Baixeras, biólogo do Instituto Cavanilles de biodiversidad y biología evolutiva da Universitat de València, tivo a ben de nos facer o seguinte comentario moi clarificador sobre o estudo citado:

Os resumo la idea a los no biólogos: las mariposas nocturnas vuelan y son atraídas por la luz, esto lo sabemos, pero nunca todos los individuos vuelan igual, como no todos comen igual o reaccionan igual. Como en cualquier población, puede haber individuos de una misma especie que sean más voladores que otros, lo que se relaciona con su capacidad mayor o menor para colonizar nuevos espacios y en definitiva una -siempre variable- capacidad de dispersión.

Los individuos más “sedentarios” seguramente contribuyen a mantener poblaciones locales, los más “intrépidos” permiten colonizar nuevos espacios, entre ambos extremos podemos imaginar toda gama de “grises”. Son estrategias complementarias, que se necesitan las unas a las otras; no es que sean ni buenas ni malas. La sospecha era si la luz urbana podía estar ejerciendo una selección –negativa en este caso- sobre los individuos más voladores, dado que se está atrayendo fundamentalmente a los individuos más activos –digamos más “intrépidos”- que ven castigada fatalmente su iniciativa en favor de individuos de hábitos más sedentarios. Este articulo presenta evidencia en favor de que efectivamente, incluso algunas especies de carácter bastante invasivo, como en las que se basa el estudio, pueden estar sufriendo fuertes desviaciones en su comportamiento. Si se favorece a los individuos más sedentarios al distraer a los más voladores se disminuye la circulación de genes entre poblaciones (flujo genético lo llamamos) porque favorecemos la genética de los individuos menos activos en el vuelo. A la larga, esto puede afectar –ya- a otros elementos del ecosistema. Por ejemplo, dado que los individuos más voladores también son los que más visitan flores y por lo tanto contribuyen a la polinización, las plantas dependientes de esta polinización también se verán afectadas.

Queda claro,unha vez máis, que a contaminación luminosa ten efectos perxudiciais nos ecosistemas.

 

As luces da miña rúa

Pegáronnola outra vez con nocturnidade

Así de rotundo conclúe o seu artigo publicado en El Periódico o director de cine David Trueba. Un bo artigo sobre as consecuencias de que a xente non participe na xestión da iluminación pública e que non exista, todavía, unha cultura da luz que nos permita alumar para ver e sen contaminar. Neste sentido Trueba di:

A temperatura de cor é, como todo afeccionado ao cine sabe, un estado de ánimo

O artigo: http://www.elperiodico.com/es/noticias/opinion/las-luces-calle-por-david-trueba-3884644

Sen palabras…

Non hai palabras para describir esta ocurrencia: luces LEDs como insecticida. Levamos moito tempo denunciando os perigos desta nova tecnoloxía que está a ser moi mal utilizada, en termos xerais, para alumar espazos abertos.

Fonte: http://coctel-de-ciencias.blogs.quo.es/tag/luz/
Fonte: http://coctel-de-ciencias.blogs.quo.es/tag/luz/

O seguinte enlace mostra as conclusións dun estudo que, no seu intento de dicir algo bo desta tecnoloxía, dános toda a razón sobre o que vimos denunciando: os LEDs brancos e azuis son perxudiciais para os ecosistemas e, ollo, tamén para nós, por moito que digan neste artigo que é “un insecticida eficaz que non nos dana”.

O artigo: http://www.omicrono.com/2015/01/las-luces-led-el-nuevo-insecticida-100-eficaz-contra-las-plagas/

Para máis información sobre os LED pinchar aquí.

No concello galego de Vilaxoán de Arriba deciden apagar as luces para sempre #28dic2014

Din os vilaxoanenses darriba que eles non necesian da luz artificial para ver, que se bastan coa luz da Lúa e das estrelas. Ademais hai moitos que defenden que a noite non está para estar esperto. “De noite hai que durmir e non estar de troula por aí. Co Sol hai que traballar e xa hai tempo dabondo para festas”, comenta Ramón, un home de 67 anos canso das esmorgas dos máis xóvenes.

luminaria_apagada
Luz apagada na vila

O alcalde do concello di que a medida non só será boa para que a xente aproveite as horas de Sol dende moi cedo, ao non alongar as súas actividades durante a noite fóra da casa, senón que ademais o concello terá superávit en pouco máis de dous anos, xa que a luz é a factura máis cara que ten que pagar.

Preguntados pola seguridade, os lugareños defenden que ao coñecerse todos e confiar un nos outros ninguén terá a ousadía de saír na escuridade a facer mal a ningún veciño e que para casos de emerxencia farán uso de lanternas.

Ante esta peculiar iniciativa, decenas de astrónomos e biólogos están planeando viaxar a este concello do interior de Galicia para desfrutar de toda a beleza da noite: estrelas, mouchos, lucecús, ourizos… É tal a espectación que os hoteis de concellos veciños, coma Os Biosbardos, non teñen xa habitacións libres para os próximos tres meses.

Noutros campos do coñecemento, como a mediciña, antropoloxía, ciencias medioambientais e a economía, tamén hai expertos interesados en coñecer as repercusións desta iniciativa a longo prazo. ¿Mellorará a saúde da xente? ¿Como evolucionarán os seus costumes e como se adaptarán á nova situación? ¿Haberá na zona menos contaminación por gases e outros? ¿En que invertirá o concello os cartos que aforre? Moitos interrogantes para algo inédito.

inocentesPor suposto este artigo é unha broma polo día dos inocentes. Nunca ninguén que loite contra a contaminación lumínica enviará unha mensaxe que implique apagar as luces que fan que a nosa vida sexa de maior calidade, pero si as que non teñen ese obxectivo e a súa presenza é cuestionable. Pero moito do que dicimos nesta broma tamén é motivo de reflexión. Son cousas das que sempre falamos e sobre as que na sociedade en xeral existen prexuízos, como a seguridade mal entendida. A vida salvaxe nocturna, a saúde, a economía… son cousas das que sempre falamos a nas que a contaminación lumínica influe negativamente.

Sigamos alumando as nosas vidas, pero dun xeito responsable e con coherencia.

Luz nas pantallas: cóidate!

Estamos atopando estes días moita información sobre a luz e a saúde humana. Hoxe traemos algo moi interesante: aplicacións para adaptar a luz da pantalla do móbil e do ordenador á hora do día.

Como xa comentamos no artigo Efectos da luz sobre a saúde humana, a luz ten un lado escuro co que hai que ter coidado. Tanto a luz ambiental como a dos dispositivos electrónicos debe adaptarse ás nosas necesidades e por iso a IDA publicou o seguinte artigo: http://www.darksky.org/light-pollution-topics/ill-health

Imaxe publicitaria dunha das aplicacións para tablet e smartphone: https://play.google.com/store/apps/details?id=com.urbandroid.lux
Imaxe publicitaria dunha das aplicacións para tablet e smartphone: Twilight

No artigo hai enlaces para descargar aplicacións que controlan a luz dos nosos dispositivos en función da hora do día, rebaixando o contido de luz azul emitida mentres avanza o día para que, ao chegar á noite, o noso organismo estea preparado para xerar melatonina, a hormona da noite.

Aplicación para ordenador: https://justgetflux.com/

Aplicación para Android: Lux Lite (de balde), Lux Auto Brightness (de pago) e Twilight (versións de pago e de balde).

Aplicación para tablet e smartphone: Twilight

Nós estamos probando algunhas. Deixa o teu comentario sobre a túa experiencia con elas.

Bolboretas nocturnas e luz artificial

Tradución libre do artigo: http://www.discoverwildlife.com/british-wildlife/why-are-moths-attracted-artificial-light

 

Bolboreta nocturna. Fonte http://www.discoverwildlife.com/british-wildlife/why-are-moths-attracted-artificial-light
Bolboreta nocturna. Fonte: http://www.discoverwildlife.com/british-wildlife/why-are-moths-attracted-artificial-light

A atracción que senten as bolboretas nocturnas pola luz é proverbial:  “Deseñado como unha bolboreta a unha chama”, dicimos de persoas con desexos irresistibles para consultar algo arriscado. Só que non todas as especies de bolboretas senténtense atraidas pola luz artificial, e ninguén sabe o motivo.

A explicación xeral é que as bolboretas usan unha luz distante brillante – a lúa, por exemplo – como un faro de navegación, sempre voando transversalmente a el. Con todo, as luces artificiais están máis preto ca Lúa, polo tanto, as bolboretas voan gradualmente en espiral cara a súa condena.

Pero, ¿é a resposta correcta? Algúns expertos suxiren que certas luces artificiais semellan as frecuencias de luz emitidas polas feromonas sexuais das bolboretas femias. Ou que a luz atrae ás bolboretas nocturnas para deterse – despois de todo, o Sol é un aviso de que acaba a noite. Ou esa luz moi brillante simplemente as desorienta.

Ninguén o sabe con exactitude. Pode ser que cada teoría sexa certa para diferentes bolboretas nocturas. Despois de todo, hai 160 mil especies coñecidas co seu propio comportamento: o desafío é saber a diferenza entre bolboretas e mitos.

De calquera xeito, é frecuente ver ás bolboretas nocturas e a outros insectos voar preto de luz artificial, por iso alumar correctamente para non atraelas e non interferir na súa vida cotiá é importante.

O ciclo reprodutivo dos lémures

Un novo estudo conclúe que a contaminación lumínica provoca cambios no comportamento dos seres vivos: http://www.europapress.es/ciencia/habitat-y-clima/noticia-contaminacion-luminica-anula-ciclos-reproductivos-naturales-20140703101654.html

Os científicos que levaron a cabo esta investigación argumentan: “Plantexamos que a exposición crónica á contaminación lumínica podería afectar á función reprodutiva humana. O traballo nocturno e a luz artificial asócianse con irregularidades menstruais, disminución da fertilidade, abortos espontáneos e nacimentos prematuros. Pero isto é só unha hipótese e son necesarios estudos rigorosos”

En canto ao estudo cos lémures os resultados establecen que despois de só dúas semanas, o grupo sometido á contaminación lumínica tiña testículos considerablemente máis grandes e niveis máis altos de testosterona que o grupo control, que estaba sometido a unha luz de intensidade igual á da Lúa Chea.

Tamén a luz artificial propiciou que os lémures, animais nocturnos, acurtaran a súa actividade durante o periodo non diúrno.

¿Adeus aos vagalumes?

A este ritmo si, e para sempre.

A contaminación luminosa está afectando á reproducción destes insectos que se axudan da luz para que o macho atope á femia. Buscando por internet “vagalumes e contaminación lumínica” ou, en español, “luciérnagas y contaminación lumínica” pódense atopar difernetes novas ao respecto. Aquí recollemos algunhas cousas que nos pareceron interesantes:

Na biblioteca de Cel Fosc atopamos este documento: http://www.celfosc.org/biblio/general/gt20vconama.pdf, onde se di que a contaminación lumínica “afecta al ritmo reproductivo de los insectos que, en muchas ocasiones, son incapaces de atravesar las barreras de luz que forman las instalaciones de alumbrado artifial. En otras ocasiones, como en el caso de las luciérnagas, que han desarrollado un modo de comunicación basado en la emisión de señales luminosas de muy baja intensidad, el velo de luz dificulta la comunicación y, por tanto, la reproducción”.

Fonte: http://www.redeamigoespirita.com.br/profiles/blogs/o-vagalume-e-a-serpente
Fonte: http://www.redeamigoespirita.com.br/profiles/blogs/o-vagalume-e-a-serpente

No diario El País tamén recollen este problema nun artigo de Manuel Rivas que se pode ler aquí: A desaparición dos vagalumes. Nel di “nos valados dos camiños de Castro de Elviña había moitos vagalumes e poñelos na man”. Castro de Elviña está na Coruña e Víctor, membro de Calidade do Ceo, vivíu alí dous anos (2012 e 2013) e di que abofé que nunca viu un.

E para rematar dúas testemuñas da desapariciós destes bichiños: no blog Noroeste Ibérico, xa en 2009, escribía o seu autor sobre os vagalumes: http://noroesteiberico.blogspot.com.es/2009/07/vagalumes.html e en Ciencia + Tecnoloxía foi en 2010 cando se fixeron eco deste problema: http://teresaml.blogaliza.org/2010/08/01/os-vagalumes-e-a-contaminacion-luminica/

En agosto de 2016 fálase deste tema en La Voz de Galicia: http://www.lavozdegalicia.es/video/galicia/2016/08/25/piensalo-ves-luciernaga/0031_2016085098304652001.htm

¿Estamos a tempo de recuperar os vagalumes? Seguro que si.